Luyện Nghe Tiếng Anh Cho Người Đi Làm: Ba Vấn Đề Thường Gặp

Luyện nghe tiếng Anh cho người đi làm: nhân viên đeo tai nghe theo cuộc họp trực tuyến

Cuộc họp trực tuyến bắt đầu lúc chín giờ sáng. Sếp người Úc trình bày kế hoạch quý, nói liền một mạch, các từ dính vào nhau thành một dải tiếng dính liền, không có chỗ ngắt. Bạn bắt được revenue, bắt được target, rồi đang lần theo một con số thì mất dấu, rồi tên bạn được gọi: “So, what do you think about this plan?”

Nhiều người đi làm gặp cảnh đó rồi tự hỏi tai mình có vấn đề không. Câu hỏi ấy đặt sai chỗ. Nhiều người bắt đầu luyện nghe tiếng Anh cho người đi làm bằng cách nghe thêm thật nhiều, nhưng bạn nghe mãi mà không khá lên vì một lý do khác. Nghe không phải một kỹ năng duy nhất mà là nhiều kỹ năng con xếp chồng lên nhau. Theo British Council, nhận ra chuỗi nói liền và nghe lấy ý chính là hai kỹ năng con khác nhau, hỏng cái nào thì sửa cái đó. Chúng ta hay gom tất cả vào một chữ “nghe kém” rồi sửa bằng cách nghe nhiều hơn.

Vậy nên việc đầu tiên không phải là tìm thêm tài liệu nghe. Việc đầu tiên là xem bạn đang mắc vấn đề nào trong ba vấn đề thường gặp khi nghe: nghe không ra từ, nghe ra từ nhưng nghĩ không kịp, hay hiểu từng câu nhưng hết họp không nắm được gì. Mỗi vấn đề có một nguyên nhân riêng và sửa bằng một bài tập riêng, cho nên bạn cần biết mình đang mắc vấn đề nào trước khi chọn bài tập.

Cách nghe hiểu tiếng Anh khi họp: vì sao bạn nghe không kịp khi sếp nói nhanh

Ba vấn đề dưới đây là cách chúng tôi sắp xếp lại các kỹ năng con cho dễ tự nhận ra mình, không phải một phân loại chính thức của British Council. Bạn phân biệt ba vấn đề này bằng thứ mình còn giữ được sau khi người ta nói xong. Bạn hãy nhớ lại cuộc họp gần nhất rồi đối chiếu với cột dấu hiệu, vì chính cột đó quyết định bài tập bạn nên làm trước.

Ba vấn đề thường gặp khi nghe tiếng Anh công sở và ba bài tập tương ứng

Bạn đang mắc vấn đề nào	Dấu hiệu nhận biết	Vì sao	Bài tập tương ứng
Nghe không ra từ	Bạn đọc bản ghi lời thoại thì hiểu hết, nhưng nghe lại đúng đoạn đó thì không nhận ra từ nào. Bạn hay nghe thành một từ khác.	Khi nói nhanh, người ta rút gọn cách phát âm, nên từ bạn biết mặt chữ đi qua tai mà bạn không nhận ra.	Chép chính tả (dictation)
Nghe ra từ nhưng nghĩ không kịp	Bạn nghe ra từng từ, dịch kịp câu đầu, rồi tụt lại từ câu thứ hai. Người nói đã sang ý mới mà bạn còn đang gỡ ý cũ.	Bạn dịch ngầm sang tiếng Việt trước khi hiểu, nên mỗi câu tốn thêm một nhịp, mà người nói thì không chờ bạn.	Nói nhại (shadowing)
Hiểu từng câu nhưng hết họp không nắm được gì	Bạn hiểu gần hết các câu, nhưng tan họp lại không nói được ai đề xuất gì và ai phản đối điều gì.	Bạn nghe theo từng câu rời rạc chứ không theo mạch lập luận, nên nghe xong không xếp được thông tin vào đâu.	Nghe lấy ý kèm ghi chú tốc ký

Nghe không ra từ và hiểu từng câu nhưng hết họp không nắm được gì là hai vấn đề dễ bị gom chung nhất, vì tan họp thì bạn cũng tay trắng như nhau. Nguyên nhân của chúng lại trái ngược, nên hai vấn đề này cần hai bài tập khác hẳn nhau. Khi nghe tiếng Anh công sở trong một cuộc họp dài, bạn có thể gặp cả ba vấn đề chỉ trong vài phút. Bạn hãy chọn một vấn đề để sửa trước thay vì làm cả ba cùng lúc, bởi ba bài tập dưới đây đòi hỏi ba kiểu tập trung khác nhau.

Vì sao tai không nhận ra từ mà bạn đã biết mặt chữ

Đây là lý do bạn biết mặt chữ mà nghe không ra. British Council mô tả lời nói như một dải tiếng liền nhau, không có chỗ ngắt rõ ràng giữa các từ như khoảng trắng trên trang giấy. Trong dải tiếng đó, có tiếng mất hẳn, có tiếng đổi đi theo tiếng đứng cạnh, và chỗ ngắt giữa hai từ trượt sang chỗ khác. Nếu bạn đợi nghe rõ từng nguyên âm mới chịu nhận ra từ, bạn sẽ không nhận ra chính thứ ngôn ngữ mình đã học.

Ba dòng đầu của bảng dưới đây là ba hiện tượng chuỗi nói liền được British Council mô tả, và ví dụ đi kèm cũng là ví dụ minh hoạ kinh điển của chính các hiện tượng đó. Trong đó, Christmas và interest là hai ví dụ nguyên văn British Council dùng cho hiện tượng nuốt âm. Dòng cuối là dạng rút gọn quen dùng trong lời nói thường ngày, chúng tôi đưa vào vì nó gây nhiễu tương tự.

Hiện tượng	Chuyện gì xảy ra khi người ta nói	Ví dụ minh hoạ
Nuốt âm (elision)	Một tiếng biến mất hẳn khi nó nằm kẹp giữa các phụ âm khác.	interest nghe chỉ còn hai âm tiết; Christmas mất tiếng /t/ ở giữa
Âm đổi theo âm đứng cạnh (assimilation)	Cách phát âm một tiếng đổi sang gần giống tiếng đứng ngay sau nó cho dễ nói.	ten bikes nghe như tem bikes; did you nghe như didja
Chỗ ngắt giữa hai từ trượt đi (juncture)	Chỗ ngắt rơi vào giữa từ chứ không rơi vào giữa hai từ, làm bạn cắt câu sai chỗ.	an ice cream và a nice cream gần như trùng nhau khi nói nhanh
Cụm co lại khi nói nhanh	Cả cụm từ co lại thành một khối ngắn trong lời nói thường ngày.	going to thành gonna; what do you thành whaddaya

Có một trường hợp riêng đáng nói thêm, vì nó không nằm ở người nói mà nằm ở cách bạn đang đọc thầm từ đó trong đầu. Trong lớp, chúng tôi thường gặp học viên nhớ từ schedule dưới dạng “sờ-kê-đun”, trong khi người Mỹ đọc /ˈskedʒ.uːl/ và người Anh đọc /ˈʃedʒ.uːl/. Bạn đang chờ nghe “sờ-kê-đun” nên khi người ta phát ra một tiếng khác hẳn, bạn không có gì để đối chiếu. Thế là một từ bạn dùng hằng ngày đi qua mà bạn không nhận ra. Sửa cách bạn đọc một từ chính là sửa cách bạn nghe từ đó.

Chép chính tả, nói nhại và nghe lấy ý: ba bài tập cho ba vấn đề

Ba bài tập dưới đây tác động vào ba vấn đề khác nhau, và mỗi bài chỉ có ích khi bạn dùng đúng vấn đề mình đang mắc. Hiệu quả của chúng chưa có nghiên cứu định lượng nào mà chúng tôi kiểm chứng được, cho nên phần dưới chỉ nói bài tập sửa được cái gì và bạn tự đo tiến bộ ra sao, không hứa một mức tăng nào.

Chép chính tả (dictation) sửa vấn đề nghe không ra từ. Bạn chọn một đoạn ghi âm dài một đến hai phút thuộc đúng lĩnh vực bạn làm, nghe từng câu, bấm dừng, rồi viết lại chính xác từng từ nghe được. Bạn chỉ mở bản ghi lời thoại ra đối chiếu sau khi đã viết xong. Bài tập này ép bạn cắt dải tiếng liền nhau thành từng từ, nên chỗ nào bạn nghe sai thì lộ ra ngay trên giấy. Những chỗ sai đó thường rơi vào bốn hiện tượng trong bảng trên. Bạn nên làm mười lăm phút mỗi buổi, năm buổi mỗi tuần, và tự đo bằng số từ chép sai trên cùng một đoạn khi nghe lại sau vài ngày.

Nói nhại (shadowing) sửa vấn đề nghe ra từ nhưng nghĩ không kịp. Bạn bật đoạn hội thoại, mắt nhìn bản ghi lời thoại, tai nghe và miệng đọc đuổi theo ngay sau người nói khoảng nửa giây. Vì miệng phải chạy kịp, bạn không còn chỗ trống trong đầu để dịch ngầm sang tiếng Việt, mà đó đúng là chỗ tắc. Thêm nữa, miệng bạn phải phát ra chính các tiếng rút gọn đó, nên bài tập này chạm cả sang vấn đề nghe không ra từ, tuy chúng tôi không đo được mức tác động. Bạn nên làm mười phút mỗi buổi trên một đoạn ngắn lặp lại nhiều lần, và tự đo bằng độ dài đoạn bạn đuổi kịp mà không phải dừng lại.

Nghe lấy ý kèm tốc ký sửa vấn đề hiểu từng câu nhưng hết họp không nắm được gì. Trong phòng họp thật, bạn không xin dừng lại được, nên bài tập phải mô phỏng đúng điều kiện đó. Bạn nghe một đoạn dài ba phút, không dừng, không dịch từng từ, chỉ ghi xuống con số, mốc thời gian, tên dự án và hành động. Nghe xong, bạn nói lại nội dung trong một phút bằng lời của mình. Ghi chú lúc này không phải câu hoàn chỉnh mà là từ khoá, ký hiệu, mũi tên và chữ viết tắt. Ví dụ: câu “The marketing team will launch the new campaign next Friday with a budget of $20,000.” chỉ cần thành MKT – launch Fri – $20K – new campaign. Bạn nên làm hai đến ba buổi mỗi tuần, và tự đo bằng việc bản tóm tắt của bạn có nêu đủ đề xuất, con số và mốc thời gian hay không.

Những điều bạn có thể bắt tay làm ngay tuần này

Xem mình mắc vấn đề nào trước, tập sau: bạn hãy lấy một đoạn ghi âm có bản ghi lời thoại, nghe trước rồi đọc sau, và xem mình rơi vào vấn đề nào trong ba vấn đề ở bảng trên.
Chép chính tả mười lăm phút, năm buổi mỗi tuần: bạn đo bằng số từ chép sai trên cùng một đoạn khi nghe lại sau vài ngày, chứ không đo bằng số giờ đã nghe.
Nói nhại mười phút trên một đoạn ngắn: bạn lặp lại cùng đoạn đó nhiều lần thay vì đổi bài liên tục, vì mục tiêu là đuổi kịp chứ không phải nghe được nhiều nội dung mới.
Nghe lấy ý ba phút, hai đến ba buổi mỗi tuần: bạn ghi tốc ký theo bốn loại thông tin gồm con số, thời gian, tên dự án và hành động, rồi tóm tắt lại trong một phút.
Chọn nguồn nghe đúng lĩnh vực bạn làm: vốn từ trong ngành của bạn đã quen mắt, nên khi luyện, phần khó còn lại đúng là phần nghe chứ không phải phần nghĩa.
Gắn bài tập vào một khung giờ cố định: bạn có thể tham khảo cấu trúc tự học 30 phút mỗi ngày để xếp ba bài tập này vào lịch làm việc mà không phải cắt thêm thời gian buổi tối.

Chọn nguồn nghe theo vấn đề bạn đang mắc và theo giọng người bạn hay làm việc cùng

Nguồn nghe tốt không phải nguồn hay nhất mà là nguồn hợp với vấn đề bạn đang sửa. Một bản tin đọc rõ ràng thì dễ chép chính tả, nhưng nó không dạy bạn cách người ta nói khi ngập ngừng, chen ngang và nói lệch bố cục, mà cuộc họp thật thì luôn có đủ những thứ đó. Bảng dưới đây xếp các loại nguồn theo điều kiện dùng.

Loại nguồn	Đặc điểm tiếng nói	Chọn khi nào
Bản tin ngắn có bản ghi lời thoại	Người đọc phát âm rõ, tốc độ đều, gần như không ngập ngừng.	Khi bạn đang sửa vấn đề nghe không ra từ và cần đối chiếu từng từ sau khi viết lại.
Podcast phỏng vấn trong ngành của bạn	Hai người nói tự nhiên, có chen lời, có nuốt âm và có cụm co lại.	Khi bạn chép chính tả đã ít sai và muốn chuyển sang nói nhại.
Bản ghi cuộc họp hoặc hội thảo trực tuyến	Nhiều người nói, tiếng thu không đều, có đoạn chồng tiếng.	Khi bạn hiểu từng câu mà tan họp không nắm được gì, và cần giữ mạch giữa nhiều người nói.
Nguồn theo giọng vùng bạn hay làm việc cùng	Giọng Ấn Độ, Singapore hay Úc khác giọng Mỹ ở trọng âm và ở cách đọc nguyên âm.	Khi bạn đã nghe ổn một giọng mà đối tác thật của bạn lại nói giọng khác.

Dòng cuối trong bảng đáng được nói kỹ hơn. Nhiều người đi làm luyện nghe bằng giọng Mỹ suốt nhiều tháng, rồi vào họp với đồng nghiệp Ấn Độ và Singapore thì lại thấy như bắt đầu lại từ đầu. Chuyện đó không có nghĩa là bạn thụt lùi. Tai bạn mới chỉ quen với những giọng bạn đã nghe nhiều, nên gặp một giọng lạ thì nó cần thời gian làm quen lại. Cách rút ngắn thời gian đó là luyện thẳng trên giọng của người bạn thật sự phải làm việc cùng, bằng chính các bài tập ở trên.

Freetalk English (thương hiệu của Công ty Cổ phần Fungroup) đào tạo tiếng Anh giao tiếp 1-1 online theo mô hình 1 Thầy 1 Trò từ tháng 8/2015, giáo viên quốc tế (Anh, Mỹ, Philippines) đạt chứng chỉ giảng dạy TESOL và IELTS 7.0+, lộ trình cá nhân hoá 30 phút/ngày, đã đồng hành cùng 26.600+ học viên trên toàn quốc. Nhờ dạy một thầy một trò, giáo viên nghe được chính chỗ học viên nghe hụt trong buổi học và chỉnh ngay tại đó, thay vì để học viên tự đoán mình sai ở đâu. Ba bài tập trong bài này bạn hoàn toàn tự làm được. Nếu bạn muốn có người nghe cùng rồi chỉ ngay chỗ tai bạn trượt, bạn có thể xem lộ trình tiếng Anh 1 kèm 1 cho người đi làm.

Băn khoăn thường gặp khi bắt đầu luyện nghe lại

Nghe tiếng Anh lúc ngủ có ngấm vào tiềm thức không?

Chuyện “tắm ngôn ngữ” và “nghe lúc ngủ để ngấm dần” là niềm tin phổ biến, và chúng ta ai cũng từng muốn nó đúng, bởi nó hứa một kết quả không tốn công. Chúng tôi không có nghiên cứu nào về việc nghe lúc ngủ để dẫn ra ở đây. Nhưng bạn hãy nhìn lại ba bài tập ở trên: chép chính tả có ích vì bạn phải viết ra rồi đối chiếu, nói nhại có ích vì miệng bạn phải chạy kịp, nghe lấy ý có ích vì bạn phải tóm tắt lại. Cả ba đều đòi bạn làm một việc gì đó với thứ vừa nghe. Khác biệt giữa nghe bị động và nghe chủ động nằm đúng ở bước ấy: nghe bị động là để tiếng chạy qua tai, còn nghe chủ động là bạn phải trả lại một thứ gì đó sau khi nghe. Tiếng phát bên tai lúc bạn đang ngủ hay đang làm báo cáo thì thiếu hẳn bước ấy, cho nên chiếu theo cách ba bài tập trên hoạt động, chúng tôi không thấy nó chạm được vào vấn đề nào trong ba vấn đề.

Đối chiếu nghe bị động và nghe chủ động khi luyện nghe tiếng Anh công sở

Bật phụ đề khi luyện nghe thì có phải là gian lận không?

Phụ đề không phải gian lận, nhưng thứ tự dùng nó quyết định bạn được lợi hay bị hại. Nếu bạn bật phụ đề ngay từ đầu, mắt bạn sẽ đọc nhanh hơn tai bạn nghe, và bạn hiểu nội dung mà không hề luyện tai. Cách dùng có ích là nghe trước khi chưa có phụ đề, viết hoặc ghi lại thứ mình nghe được, rồi mới mở phụ đề ra đối chiếu để thấy đúng chỗ nào tai mình đã trượt. Với bài nói nhại thì ngược lại, bạn cần bản ghi lời thoại mở sẵn từ đầu, vì mục tiêu lúc đó là bám kịp nhịp chứ không phải đoán từ.

Luyện nghe bao lâu thì thấy tiến bộ?

Chúng tôi không có con số kiểm chứng được cho câu hỏi này, và bất kỳ ai đưa ra một mốc chung cho mọi người đều đang đoán. Tốc độ tiến bộ phụ thuộc vào vấn đề bạn đang mắc, vào vốn từ ngành của bạn và vào số buổi bạn thật sự ngồi xuống làm. Điều bạn nên làm là đổi thước đo. Thay vì hỏi bao lâu thì giỏi, bạn hãy giữ lại một đoạn ghi âm làm mốc, chép chính tả đoạn đó hôm nay, cất bản chép đi, rồi chép lại chính đoạn đó sau vài tuần và đếm số từ sai. Con số đó là tiến bộ của riêng bạn, và nó có ích hơn mọi lời hứa về thời gian.

Nghe đã hiểu rồi mà nói ra vẫn kém thì sao?

Nghe hiểu và nói ra là hai kỹ năng riêng, cho nên chuyện bạn theo kịp cuộc họp mà vẫn ấp úng khi được hỏi là hoàn toàn bình thường. Chỗ tắc lúc này không còn nằm ở tai nữa mà nằm ở chỗ bạn chưa có sẵn khung câu để chen vào đúng nhịp. Nghe tiếng Anh công sở và nói ra được trong cuộc họp là hai việc dùng hai vốn khác nhau, cho nên sửa xong phần tai thì vẫn còn phần miệng phải luyện. Phần đó chúng tôi đã bàn riêng trong bài cách nói trong cuộc họp không bị cắt lời, nên ở đây chúng tôi không giảng lại.

Tự luyện đến đâu thì cần người nghe cùng?

Ba bài tập trong bài đều luyện trên bản ghi, mà bản ghi thì kiên nhẫn: nó không đổi ý giữa chừng, không hỏi ngược lại bạn, và bạn bấm dừng bao nhiêu lần cũng được. Cuộc họp thật không có ba thứ đó, lại thêm việc bạn biết mình sắp phải trả lời, nên sự căng thẳng ấy tự nó đã lấy đi một phần khả năng nghe. Khoảng cách giữa bản ghi và người thật là chỗ tự học khó tự bù. Bạn có thể xem lộ trình tiếng Anh giao tiếp công sở ba giai đoạn để biết mình đang ở giai đoạn nào trước khi quyết định có cần người luyện cùng hay chưa.

Freetalk English, Tiếng Anh 1-1 Cho Người Đi Làm

Chương trình Giao tiếp Công sở 1-1 của Freetalk English được thiết kế quanh chính các tình huống bạn gặp trong tuần làm việc, từ họp báo cáo tới trao đổi với đối tác, với giáo viên quốc tế đạt chứng chỉ TESOL và IELTS 7.0+. Học một thầy một trò nghĩa là mỗi lần bạn nghe hụt một câu, giáo viên biết ngay bạn hụt ở chỗ nào và chỉnh cùng bạn trong buổi đó.